بررسی انواع کندوهای مدرن در ایران
این نوشتار حاصل یک کار تحقیقاتی و ارائه پیشنهادهایی در زمینه کندوی زنبور عسل در ایران میباشد. ضرورت انجام این تحقیقات از آنجا ایجاد شد که شرکت هفت گوهر سازنده ابزارهای زنبورداری در پی اقدام به ساخت کندو با مشکل جدی در نبود یکنواختی در کندوهای مورد استفاده در نقاط مختلف ایران روبرو شد.
چکیده
کندوی مدرن زنبور عسل (نوع لانگستروت) بیش از ۶۰ سال است که وارد ایران شده است. در طی این سالها کندو دستخوش تغییراتی مانند حذف درپوش داخلی، یکپارچه شدن بدنه و کف و عدم یکنواختی در اندازه های بدنه و قاب گردیده و از کارایی آن کاسته شده است.
از دیگر سو هوای کره زمین و همچنین ایران در طی ۳۰ الی ۴۰ سال گذشته گرم تر شده و کندوهای موجود که برای چنین شرایطی طراحی نشده اند توان حفاظت از کلنی در گرمای تابستان را ندارند.
از آنجا که صنعت زنبورداری مانند دیگر بخشهای اقتصاد در فضای رقابتی قرار دارد، بازنگری نسبت به وضع کندوی زنبور عسل و رفع نقایص آن در راستای افزایش بهره وری امری ضروری و گریز ناپذیر می باشد.
اداره استاندارد ایران در سال ۱۳۵۴ استاندارد کندوی زنبور عسل را با شماره ۱۴۱۶ تدوین نموده و در سال ۶۲ آن را بازنگری کرده است. اما این استاندارد در بین زنبورداران شناخته شده نبوده و مورد استفاده قرار نگرفته است. در چنین شرایطی بهترین گزینه برای رفع کاستیهای کندوی زنبور عسل، بازنگری دوم استاندارد ۱۴۱۶ با حضور همه ی بخش های صنعت زنبورداری و تشویق زنبورداران در کاربست آن است.
مقدمه
زنبور عسل حشره ای لانه ساز است که در ساخت لانه خود از اصولی خاص اما یکسان پیروی میکند. این حشره در شیار کوه ها یا تنه درختان لانه میسازد و برای تأمین غذای خود، زاد و ولد و زمستان گذرانی عسل اندوخته میکند که ممکن است اندکی عسل مازاد بر نیازش نیز تولید کند. انسان با کشف و مدیریت رفتارهای طبیعی زنبور عسل توانست عسل بیشتری به دست آورد. با گذشت زمان و افزایش جمعیت، افزایش تقاضا رخ داد و این موضوع به تدریج پیشرفت علم زنبورداری و ابزارهای آن و در نهایت پیشرفت صنعت زنبورداری را سبب شد که نتیجه آن تولید عسل بیشتر بود. تولید صنعتی، عسل را به کالایی تجاری تبدیل کرد. کالای تجاری قوانین و مقررات مخصوص به خود را داراست و با رقابت پیوندی تنگاتنگ دارد.
شبکه ارتباط جهانی و سهولت در حمل و نقل کالا، رونق بازارهای محلی و سنتی را کمرنگ کرده و این بازارها دیگر محل امنی برای تولید کنندگان با هر قیمت و کیفیتی نیستند. در بازار ایران نیز چندی است که بخشهای مختلفی از صنعت به دلیل نداشتن توان رقابتی با کالاهای وارداتی دچار رکود و یا تعطیلی شده اند و نشانه های آشکاری از این تهدید هم در صنعت زنبورداری به چشم میخورد. این تهدید اگرچه جدی و ویرانگر است، چنانچه مدیریت شود میتواند فرصتی برای رشد و تغییر در روند ساز و کارهای ناکارآمد پیشین باشد.
بازار نیازمند عسل به مقدار زیاد و کیفیت مناسب و قیمتی رقابتی است. افزایش تعداد کندو راهکاری پایانی، پرهزینه و کم اثر کار است. پیش از این باید به سراغ راههای افزایش بهره وری رفت؛ چه در زمینه کاهش هزینه های تولید و چه در بالا بردن میزان عسل تولید شده در هر کندو. برای افزایش بهره وری تمامی عوامل تأثیر گذار بر این صنعت باید جزء به جزء بازنگری شوند.
عوامل تأثیر گذار بر صنعت زنبورداری
در ابتدا به معرفی عوامل تأثیر گذار بر صنعت زنبورداری میپردازیم. این عوامل عبارت اند از: الف) زنبوردار، ب) نهادهای صنفی، ج) نهادهای دولتی سیاست گذار و مجری، د) نهادهای علمی و تحقیقاتی دانشگاهها، ه) صنایع وابسته، و) نژاد زنبور، ز) بیماری، راه های پیشگیری و درمان، ح) سرزمین و کوچ، و ط) کندو و ابزار.
عوامل یاد شده حلقه های به هم پیوسته صنعت زنبورداری اند که سستی و کاستی در هر یک در کار این صنعت خلل وارد خواهد کرد.
این نوشتار با هدف بررسی کندوی زنبور عسل مدرن در ایران به رشته تحریر درآمده است. کندوی مدرن زنبور عسل پس از ورود به ایران برخی از ویژگیهای خود را که حاصل تجربیات چندین ساله زنبورداران بوده از دست داده است.
گرمایش کره زمین و همچنین ایران طلب میکند که افزون بر سیستمهای عایق بندی کندوهای مدرن، روش جدیدی برای حفاظت از کلنی در گرمای تابستان طراحی و به کار گرفته شود.
یکسان نبودن اندازه کندو در ایران با برهم زدن سیستم داخلی کندو تولید را کاهش داده و کار با کندو را وقت گیر و دشوار کرده است. استفاده از ابزارهای مدرن استحصال عسل با هدف کاهش هزینه و رعایت بهداشت نیازمند قابهای یک اندازه است که امکان کاربست آن در زنبورداری ایران وجود ندارد.
کندو ابزار سرمایه ای برای زنبوردار است. استحکام و طول عمر آن نقشی جدی در اقتصاد این صنعت دارد و ضروری است که تکنولوژیهای رایج را در تولید آن به کار گرفت.
زنبور حشره ای لانه ساز است و همین کار سبب گردیده است که زنبورداران رفع برخی کاستیهای کندو را به خود کلنی واگذار نمایند. در شرایطی که هدف از زنبورداری به دست آوردن عسل و فرآورده های کندو است، لانه سازی و یا فعالیت های جبرانی زنبور جهت برطرف کردن نقایص کندو سبب کاهش شهدآوری به کندو شده و همچنین مصرف بیشتر عسل را سبب می شود. هنر زنبورداری در آن است که زنبور هر چه کمتر به کار لانه سازی پرداخته و در کار زادآوری، جمع آوری عسل یا اهداف زنبوردار باشد.
تلاش در راه بهبود صنعت زنبورداری از آنرو پر اهمیت است که سرزمین چهار فصل ایران ویژگیهای لازم برای رشد و گسترش این صنعت را داراست (مزیت نسبی) و زنبور نیز به عنوان حشره گرده افشان نقش حیاتی در چرخه زیستی و افزایش تولیدات کشاورزی دارد.
تاریخچه کندوی زنبور عسل
کندوی مدرن سابقه ای ۱۶۰ ساله دارد. زنبورداران طی سالهای متمادی کار و دقت در رفتار زنبور عسل توانستند ویژگی های کندوی زنبور عسل را که از اصولی خاص و یکسان تبعیت میکند کشف کنند. در آمریکا لانگستروت کاشف فضای زنبور (bee space)، کندویی اختراع کرد که هم اکنون به همین نام معروف است. در دیگر کشورها نیز بر اساس همین اصول مدلهای دیگری از کندوی زنبور عسل ساخته شده است. در ساخت کندو در کشورهای مختلف دو نوع اندازه در نظر گرفته میشود:
۱- اندازه بیولوژیک (اندازه های اجباری):
اندازه هایی اند که توسط زنبور شکل گرفته و در اکثر نژادهای زنبور عسل اروپایی با اندک تفاوتی یکسانند (جدول شماره ۱). این اندازه ها توسط انسان ایجاد نشده بلکه کشف شده اند.
جدول ۱- اندازه های بیولوژیک
۲- اندازه های جغرافیایی – اقتصادی:
زنبورداران در مناطق مختلف دنیا با توجه به شرایط آب و هوایی، روشهای زنبورداری، شرایط کوچ و گاه سلیقه های خاص، کندوهای مختلفی طراحی کرده و ساخته اند که گاه بسیار با هم متفاوتند اما در اندازه های بیولوژیک با هم مشترکند (جدول شماره ۲).
از میان کندوهای اشاره شده کندوی لانگستروت یکی از پرطرفدارترین کندوها در میان زنبورداران دنیاست. نوع کنونی کندوی لانگستروت طی سالها تکامل یافته و کارایی خود را به اثبات رسانده است. عمده کندوهای مدرن ایران نیز از این نوع کندوست. پیش از بررسی کندوی زنبور عسل ایران ضروری است که به اختصار کندوی لانگستروت آمریکا را از نظر طرح و اندازه شرح دهیم تا به عنوان شاهد مورد استفاده قرار گیرد.
ویژگی های کندوی لانگستروت آمریکا
در این کندو همه اندازه های بیولوژیک لحاظ شده است. بدنه کندو از کف آن جداست و با طبق تفاوتی نداشته و امکان جابجایی با یکدیگر را دارند. کندو دارای درپوش داخلی است که با دو لایه کردن سقف کندو عایق مناسبی را در برابر گرما و سرما ایجاد می کند. کندوی لانگستروت آمریکا فاقد لبه های چفت شونده بوده و اتصال طبقات آن با یکدیگر وزنی است. این کندو هنگام جابجایی باید میخکوبی و تسمه کشی شود، با این حال در جاده های ناهموار امکان از هم گسیختگی آن وجود دارد. (شکل های شماره ۱، ۲ و ۳)
توجه: قسمتی از اندازه ارتفاع کندوی لانگستروت آمریکا حدود ۹.۵ الی ۱۶ میلی متر در کف کندو قرار می گیرد که گاه از نظر سازندگانی که کندو را ندیده اند و می خواهند آن را از روی نقشه بسازند پنهان میماند. ارتفاع داخلی کندوی لانگستروت آمریکا برابر است با مجموع ارتفاع طبق (۲۴۴.۵ میلی متر) و ارتفاع پله کف (۹.۵ الی ۱۶ میلی متر) که میشود ۲۵۴ الى ۲۶۰.۵ میلی متر.
کندوی لانگستروت در دیگر کشورها
کندوی لانگستروت در هماهنگی با استانداردهای دیگر کشورها و یا نیازهای زنبورداران همان مناطق دستخوش تغییرات اندکی شد (جدول شماره ۳). برای نمونه طول قاب در کندوی لانگستروت آمریکا و در سیستم اندازه گیری انگلیسی (imperial measurement)، ۱۹ اینچ اندازه گردشده که برابر با ۴۸۲.۵ میلی متر است. کشورهایی مانند دانمارک با استاندارد متریک طول قاب را عدد گرد شده ۴۸۰ میلی متر قرار داده اند. برخی کشورها کندوی لانگستروت ۱۱، ۹، ۸ و یا ۱۳ قاب ساخته اند.
تفاوت میان کندوی لانگستروت در آمریکا و برخی از کشورها مشکلی ایجاد نمیکند؛ فقط ضروری است در یک منطقه اقتصادی زنبورداری (منطقهای که زنبورداران تبادل قاب و کندو دارند) اندازه کندوها یکسان باشد و این همان استاندارد ملی یا منطقه ای است.
کندوهای زنبور عسل در ایران
همانند دیگر کشورها عواملی همچون سلیقه، روش زنبورداری، آب و هوا و پوشش گیاهی سبب گردیده تا زنبورداران ایران نیز کندوهای مختلفی را مورد استفاده قرار دهند. در ایران کندوی لانگستروت با بیشترین تعداد و در کنار آن کندوی دادانت، کندوی اردبیلی و کندوی نجف آبادی (با کندوی لانگستروت نجف آبادی اشتباه نشود به تعداد محدودی استفاده میشود. تنوع مدلهای کندو اشکال چندانی در کار زنبورداری ایجاد نمیکند، مهم آن است که این مدلهای مختلف کندو اندازه های یکسان داشته باشند. از آنجا که بیشتر کندوهای مورد استفاده در ایران از نوع لانگستروت است به همین جهت این نوع کندو را مورد بررسی قرار داده ایم.
کندوی لانگستروت ایران که نزدیک به ۶۰ سال از ورود آن به ایران میگذرد، نوع خاصی از کندوی لانگستروت است که به آن کندوی مهاجرتی نیز گفته میشود. فضای خالی زیر در کندو به منظور خوشه زدن زنبورها، لبه های چفت شونده، فرم دسته ها و دریچه پرواز کشویی، جابجایی این کندو را به ویژه در جاده های کوهستانی و ناهموار آسان ساخته است.
کندوی لانگستروت استاندارد ایران
مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و سازمانهای مرتبط با زنبور عسل برای اولین بار در سال ۱۳۵۴، اقدام به تهیه استاندارد کندوی زنبور عسل کرده و سپس در سال ۱۳۶۲ این استاندارد را مورد تجدید نظر قرار داده اند.
این استاندارد حاوی نکات بسیار دقیق در مورد ساخت کندو است. اندازه های این استاندارد با اندازه های کندوی لانگستروت آمریکا تفاوت هایی دارد. در بخش ۱-۴ فاصله بین چوب قاب و دیواره کندو (اندازه فضای زنبور) رعایت نشده است (شکل شماره ۴). در تغییراتی که در کف کندو ایجاد شده دریچه پرواز در بدنه کندو قرار گرفته در نتیجه بدنه و طبق از یکدیگر متفاوت شده اند و امکان جابجایی بدنه و طبق از دست رفته است.
در بخش ۴-۴- ارتفاع طبق ۲۴۵ میلی متر است که سبب ایجاد فاصله اضافی بین قاب بالا و پایین و برهم خوردن فضای زنبور شده است. در تدوین این استاندارد نماینده زنبورداران و کندوسازان حضور نداشته اند (استاندارد ۱۴۱۶، کمیسیون فنی کندوی زنبور عسل ص ۱) و این استاندارد در میان زنبورداران ایران مورد استفاده قرار نمی گیرد.
کندوهای مورد استفاده در ایران
برای بررسی کندوهای مورد استفاده در ایران، شانزده منطقه زنبورداری مورد بازدید قرار گرفته؛ در این روش از میان کندوهای ساخته شده در کارگاههای کندوسازی یا از کندوهای زنبورداران پنج نمونه انتخاب و اندازه برداری شده است (شکل شماره ۵ – جدول شماره ۴).
در بررسی مقایسه ای میان اندازه های گرفته شده در این مناطق، به جز کندوهایی که بر اثر خطای ساخت ایجاد شده اند، سه سری اندازه قابل مشاهده است؛ چرا که سازندگان و مصرف کنندگان این نوع کندوها بر اندازه کندوی خود آگاه بوده و بر استفاده از این اندازه ها اصرار داشته اند.
این سه نوع کندو عبارت اند از:
۱- کندوی لانگستروت دماوندی:
اندازه این کندو نسبت به کندوی لانگستروت آمریکایی تغییرات کمی داشته و به اندازه های کندوی لانگستروت یونان نزدیک است. کف این کندو با صرف اندکی وقت از بدنه جدا می گردد، اما به علت نصب دریچه پرواز در بدنه امکان جابجایی آن با طبق وجود ندارد؛ بدنه و طبق این کندو با یکدیگر فرق دارد. این کندو درپوش داخلی یا لایه عایق سقف ندارد. (شکل شماره ۶)
۲- کندوی لانگستروت نجف آبادی:
این کندو صندوقی است و قسمت کف آن جدا نمیشود؛ کندو دارای فضای اضافه در قسمت بالای قاب هاست. این کندو درپوش داخلی یا لایه عایق سقف ندارد. ارتفاع قاب ۱۲ میلی متر کوتاه تر از کندوی لانگستروت آمریکا است. (شکل شماره ۷)
۳- کندوی لانگستروت خرم آباد، آمل و تهران:
این کندو صندوقی است و کف آن جدا نمیشود؛ کندو درپوش داخلی یا لایه عایق سقف ندارد. ارتفاع قاب این کندو ۵ الی ۷ میلیمتر کوتاهتر از قاب کندوی لانگستروت آمریکا است. (شکل شماره ۸)
نکاتی دیگر درباره کندوی زنبور عسل ایران
در طرح اولیه، این کندو دارای بدنه و کف جدا شونده بوده است ولی هم اکنون کندوها صندوقی اند. این کندو در طرح اولیه دارای درپوش داخل بوده که امروزه از آن استفاده نمیشود. هیچ یک از کندوسازهای مورد بررسی نقشه ای از کندو نداشتند و خطای ساخت میان اندازه مورد نظر استادکار و کندوی ساخته شده بسیار زیاد است. چنانچه با توجه به جثه زنبور و دقت در فضای زنبور از استاندارد 7168 DIN گرید m استفاده کنیم (جدول شماره ۵)، حداکثر تلرانس برای طول کندو ۰/۸ میلی متر خواهد بود.
(خلاصه گرید m متوسط: برای ابعاد ۳۰ تا ۱۲۰ میلی متر برابر ۰.۳±، برای ۱۲۰ تا ۴۰۰ میلی متر برابر ۰.۵±، برای ۴۰۰ تا ۱۰۰0 میلی متر برابر ۰.۸±)
اندازه قابها نیز نوسان بسیار داشت و در ساخت آن از چوبهای نامناسب استفاده شده بود. بیشتر قاب ها دارای تاب و انحراف در زاویه ۹۰ و بیش از نیمی از قابهای بلند دو سیم و بقیه سه سیم بودند (قاب لانگستروت آمریکا چهار سیم است). در محل عبور سوراخ سیم قطعه فلزی استفاده نشده بود و سیم ها با اندک فشاری به داخل چوب فرو رفته شل میشدند؛ همچنین چوب پایین قابها شیار نداشت.
در بررسی کندوهای لانگستروت ایران سه مشکل عمده به چشم می خورد:
۱- نبود یکدستی در اندازه کندو:
نظر سازندگان و زنبورداران در مورد اندازه کندوی لانگستروت یکسان نیست؛ خطاهای ساخت نیز بیش از حد مجاز است. در نتیجه در اندازه ی کندو و قاب تنوع زیادی وجود دارد. زنبوردار نیز که به دلایل مختلف مانند خرید و فروش قاب و کندو و غیره نمیتواند کندوهای خود را از یک سازنده و با اندازه های یکسان تهیه کند، در زنبورستان خود با مجموعه ناهمگونی از قابها و کندوها روبرو میشود. بزرگترین آسیب این ناهمگونی در اندازه های کندو و قاب، بر هم خوردن اصل اساسی کندو؛ یعنی فضای زنبور است. گاه ممکن است قاب به کف کندو و به قابهای پایین چسبیده و یا با طرفین خود فاصله بیش از اندازه فضای زنبور ایجاد کند.
در کندویی که بین قاب و دیواره یا کف کندو راه برای عبور زنبور نباشد، زنبور راه خود را از داخل قاب باز میکند (شکل شماره ۹). اما نظر طراحان کندو بر استفاده از چنین قابی نبوده و اساس کار زنبورداری صنعتی بر استفاده از تمامی قاب است (شکل شماره ۱۰).
اختلاف سطح مؤثر موم بافی در قاب کامل بافته شده و قابی که قسمتهای پایین و کنار آن باز باشد حدود ۵ الی ۷ درصد است. حجم مؤثر کندوی لانگستروت ایران ۵ الی ۷ درصد کمتر از کندوی لانگستروت آمریکا است.
در شرایطی که موم بافی زنبور به چوب پایینی و کناری قاب نرسد، تمامی وزن سلولهای پر از تخم یا عسل بر روی چوب بالایی قاب میافتد. چنین قابی به دلیل گرمای شدید تابستان، تکانهای وسیله نقلیه و یا تکانیدن قاب توسط زنبوردار از ناحیه سلولهای بالایی دچار پارگی یا کشیدگی شده و سلول های پاره شده قاب در بازسازی توسط زنبور به سلول نر تبدیل میشوند (شکلهای شماره ۱۱ و ۱۲). این سلولها دارای شکل نامنظم بوده، عرض آن برابر سلول کارگر و ارتفاع آن به ۱/۵ تا ۲ برابر سلول کارگر میرسد و با سلولهای نر طبیعی که زنبور بنا بر غریزه خود میسازد تفاوت دارد (شکلهای شماره ۱۳ و ۱۴). شکل سلولهای نر ساخته شده توسط زنبور شش ضلعی منتظم بوده که ابعاد آن در حدود ۵.۷ تا ۶.۹ میلی متر است و چنانچه زنبور نر در آنها متولد شود نمای خارجی آنها به دایره نزدیک می شود.
این پدیده در زنبورداری ایران فراگیر بوده و سبب ایجاد بیش از اندازه زنبور نر در کندو می شود که نتیجه آن مصرف عسل بیشتر، تکثیر کنه واروا و خرابی بیش از نود درصد از قابهایی است که میتواند بین ۳ الی ۴ سال مورد استفاده قرار گیرند. قابی که اتصال سلولهای آن فقط به چوب بالایی باشد در دستگاه عسل گیری دچار شکست میشود؛ پوکه شکسته شده یا غیر قابل استفاده شده یا در صورت استفاده مجدد در کندو تاب بر می دارد و در یک طرف سلول نر و در طرف دیگر سلولهای کوچک تشکیل میدهد. انحنای این نوع قاب ها ممکن است سبب هم جوش با دیگر قابها شده یا فرم قابهای کناری را برهم زند. پولک تراشی این قابها به علت سطح ناصاف دشوار است و امکان استفاده از چاقوی پولک بردار یا ماشینهای اتوماتیک برداشت عسل وجود ندارد. در قابی که کناره های داخلی آن باز باشد پیدا کردن ملکه و کنترل آن زمان گیر می شود. در این قاب شاخون برداری زمان بر بوده، امکان پنهان ماندن تعدادی از شاخونها از چشم زنبوردار زیاد است. در کندوی نامناسب همیشه تعداد زیادی زنبور بین قابهای بالا و پایین له میشوند.
اندازه ناهمگون کندوهای یک زنبورستان، کار زنبوردار با کندو را وقت گیر و دشوار می کند. قاب، طبق، نیم طبق و درب بیرونی ممکن است نیاز به جابجایی از کندویی به کندوی دیگر داشته باشند. گاه قابها را باید با فشار داخل کندو قرار داد و گاه قاب به داخل کندو میافتد. گاه درب کندو بسته نمی شود و گاه زنبور از شیار درب عبور میکند؛ در طبق و نیم طبق نیز همینطور.
۲- نبود عایق در سقف کندو:
کندوی زنبور عسل همیشه در فضای باز و در برابر عوامل طبیعی قرار دارد. ایران نیز سرزمینی است با آب و هوای متنوع که اختلاف دمای زمستان و تابستان و شب و روز در آن بسیار است و کندوی مناسب باید زنبور را از این نوسانات دمایی حفظ کند. در کندوهای ساخت ایران ضخامت چوب بدنه مناسب است اما در بدنه بسیاری از آنها به علت استفاده از چوب دو تکه و اتصال سر به سر درز وجود دارد. در این میان کمترین توجه به مهمترین بخش کندو یعنی سقف شده است. به علت پنهان بودن چوب سقف در زیر ورق فلزی، از تخته های نازک با اتصال نامناسب استفاده شده است. چنانچه در ۱۵ تا ۲۰ درصد از کندوهای نو و بیش از ۷۰ درصد از کندوهای کار کرده شیار چوبها باز شده و ورق فلزی روی کندو از داخل دیده می شود (شکل شماره ۱۵).
در حد فاصل بالای قابها و زیر در کندوی لانگستروت ایران فضای خالی وجود دارد که کاربری آن یکی جهت ایجاد فضای اضافی برای خوشه زدن زنبور در هنگام مهاجرت بوده و دیگری عایق کردن سقف کندو. چنانچه چوب سقف کندو ۱۹ تا ۲۰ میلیمتر باشد و همچنین روی قابها از درپوش داخلی استفاده گردد، این فاصله سبب دو جداره شدن سقف کندو شده و آن را از تغییرات دمایی حفظ می کند.
درپوش داخلی که در بدو ورود کندوی لانگستروت به ایران وجود داشته سالهاست که از این کندو حذف شده و ضخامت چوب درب سقف نیز کاهش یافته و در مواردی به ۵ میلیمتر هم رسیده است. در نتیجه این فضای اضافه نقش اولیه خود را در عایق کردن کندو از دست داده، برعکس سبب بهم خوردن تعادل دمایی کندو می گردد. این فضا فاصله زنبور را در سقف کندو بهم زده، موجب هرزبافی در روی قابها می گردد. تعداد بسیار محدودی از زنبورداران با استفاده از شربت خوری بشقابی در این فضا زنبور را تغذیه می کنند که شربت خوری قابی جایگزین بهتری برای این کار است.
در هوای سرد در زمستان زنبورداران برای گرم نگه داشتن کندو از پارچه یا گونی زیر سقف کندو و روی قاب ها استفاده میکنند و سطح بیرونی را نیز ممکن است با پلاستیک یا دیگر وسایل بپوشانند. این روش تاثیری در حفظ دمای داخلی کندو نداشته و انرژی گرمایی ارزشمند کلنی از ناحیه سقف کندو به بیرون نشت می کند. بخار آب ناشی از فعالیت خوشه زنبورها در برخورد با سقف سرد کندو به آب تبدیل شده و بر روی قابها چکه می کند. این آب محیط مناسبی برای رشد قارچها و بروز بیماریها در کندو ایجاد کرده و یکی از مشکلات جدی زنبورداران است.
در هوای گرم، دمای هوا در سایه و آفتاب بسیار متفاوت است و اساس کار هواشناسی در اعلام دمای هوا، دمای سایه است. این دما در آفتاب بسیار بالاتر است و در شرایط آب و هوایی سرزمین ایران اختلاف دمای سایه و آفتاب ظهر تابستان تا ۱۵ درجه هم می رسد. کندوهای ساخت ایران با روکش سقف فلزی و چوب نازک زیر آن شبیه اتومبیل پارک شده زیر آفتاب تابستان است.
آزمایش: روش کار با دماسنج میله ای (شکل شماره ۱۶) در فضای خالی زیر درب کندوی یک طبقه با ۱۰ قاب جمعیت انجام شده و نتایج زیر به دست آمده است (جدول شماره ۶).
هنگام گرم شدن داخل کندو تمام تلاش زنبورها برای تعدیل دمای کندوست. بخشی از زنبورها برای خنک کردن کندو در جلو دریچه پرواز و داخل کندو شروع به بال زدن میکنند و گروهی نیز به دنبال تهیه آب می روند. چنانچه موفق به خنک کردن کندو نشوند از کندو بیرون آمده جلو و زیر کندو جمع می شوند. این واکنش زنبورها از یک سو با مصرف عسل همراه بوده و از سوی دیگر به کاهش شهدآوری منجر می شود. گرمای شدید داخل کندو روند تخم ریزی ملکه و پرورش نوزادان را نیز دچار اختلال می کند.
۳- طرح صندوقی بدنه کندو:
انواع کندوهای موجود در دنیا چه کندوی لانگستروت و چه دیگر کندوها همگی بدنه و کف جدا از هم دارند و ایران از معدود کشورهایی است که کندوی صندوقی یکپارچه در آن استفاده می شود. کندو با کف جدا شونده مزیتهایی دارد که زنبورداران ایران از آن بی بهره اند از جمله:
الف) نبض کلنی در کف کندوست و زنبوردار با بررسی کف کندو میتواند وضع کلنی را تشخیص دهد.
ب) تمیز کردن کف کندو آسان است به ویژه در بهار و آغاز فعالیت کلنی در یک روز آفتابی و گرم میتوان در کمترین زمان و بدون باز کردن در کندو و ایجاد تنش، کف کندو را از زنبورهای مرده یا دیگر مواد پاک کرد.
ج) ادغام آسان دو کندوی ضعیف در کمترین زمان ممکن بدون آنکه به جابجایی قابها نیازی باشد.
د) در کندوی دو طبقه چنانچه زنبوردار به دلایلی مانند تخم ریزی ملکه در طبقه بالا و غیره، بخواهد وضع کندو را جابجا کند بدون نیاز به بیرون آوردن قابها میتواند به آسانی طبقه بالا را به پایین و پایین را به بالا منتقل کند.
ه) در زنبورداری ایران گاه تعداد زیادی کندوی خالی در زنبورستان وجود دارد اما زنبوردار نیازمند طبق است و نمی تواند از آنها استفاده کند. چنانچه کف و بدنه از هم جدا باشند میتوان از بدنه ها به جای طبق استفاده کرد.
لازمه بسیاری از تکنیکهای زنبورداری جابجایی جای طبق با بدنه کندو است که در طرح کندوی صندوقی این امکان وجود ندارد.
چند نکته:
نکته ۱: واحدهای اندازه گیری شامل کیلومتر، متر، سانتی متر، میلی متر و …… هر یک کاربرد خاص داشته و استفاده نابجا از این واحدها سبب اتلاف وقت و یا بروز خطا میشود. سنجش اندازه کندو با واحد سانتی متر که در ایران رایج است، مستعد خطا در اندازه گیری و ساخت بوده و ضروری است که این اندازه به میلی متر تغییر کند. اندازه های درج شده در این نوشتار همگی بر اساس واحد میلی متر است.
نکته ۲: اغلب کندو سازان و زنبورداران ایران اندازه های کندو را بر اساس اندازه های بیرونی آن می سنجند و چنانچه تغییراتی در ضخامت چوب بدنه کندو ایجاد شود اندازه های داخلی کندو نیز تغییر کرده و سبب برهم خوردن فضای زنبور میشود. ضروری است که ساخت کندو بر اساس اندازه های داخلی آن باشد.
پیشنهاد
۱- زنبورداران گاه بنا بر دلایلی چون سهولت حمل و نقل کندو، سردسیر بودن منطقه، پوشش گیاهی و …… نیازمند کندوی کوچک تر از کندوی لانگستروت ۱۰ قاب هستند؛ بنابراین اقدام به ساخت کندوهایی با قاب و بدنه کوچک تر کرده اند که خود سبب تنوع مدلها شده و محدودیتهایی در مبادلات اقتصادی زنبورداران به ویژه در خرید یا فروش کلنی ایجاد میکند. در کنار این کار راه حل دیگری وجود دارد آن هم ثابت نگاه داشتن اندازه قاب و ساخت کندوهایی با تعداد قاب کمتر است: «یک کشور، یک قاب». با این روش گرچه اندازه کندوها متفاوت است (جدول شماره ۷) ولی جابجایی و خرید و فروش کندو و استفاده از قاب آن که امری رایج در زنبورداری است مشکلی در کار زنبوردار ایجاد نمی کند.
جدول ۷- عرض کندوهای لانگستروت با تعداد قابهای متفاوت
۲- ساخت کندو باید به گونه ای باشد که قیمت تمام شده کندو افزایش چندانی نداشته باشد.
۳- کندو باید توسط سازندگان محلی قابل ساخت باشد.
۴- کندو باید قابلیت حمل و نقل در شرایط دشوار مناطق کوهستانی را داشته باشد.
در این نوشتار بیشتر به طرح مشکل کندوی زنبور عسل در ایران پرداخته شده و راه حلی به ویژه در بخش اندازه کندو ارائه نشده است. دلیل آن وجود نزدیک به ۳/۵ میلیون کندوی لانگستروت از انواع یاد شده در دست زنبورداران ایران است.
گرچه اراده بسیار قوی برای یکسان سازی کندوهای لانگستروت در بین زنبورداران ایران وجود دارد، اما طبیعی است که زنبورداران هر منطقه بخواهند که اندازه کندوی مورد استفاده آنها فراگیر شود که خود چالشی بسیار جدی در برابر طرح بهبود اندازه کندوست و طلب میکند که این کار با توجه به اهداف کلان و دراز مدت صنعت زنبورداری کشور صورت گیرد.
شرکت طراحی – مهندسی هفت گوهر
توضیحات
۱- Imperial measurement سیستم اندازه گیری است که در کشور انگلستان اختراع گردیده و هم اکنون در انگلستان، آمریکا، استرالیا، نیوزلند و برخی دیگر کشورها مورد استفاده قرار میگیرد. این سیستم در اندازه گیری ابعاد کوچک از واحدی به نام اینچ استفاده میکند که هر اینچ برابر با ۲۵.۴ میلی متر است. تقسیمات کوچک تر از اینچ به صورت کسر میباشد.
مثال:
۳/۸ اینچ برابر است با ۹.۵۲ میلی متر
۱/۲ اینچ برابر است با ۱۲.۷ میلی متر
۳/۴ اینچ برابر است با ۱۹.۰۵ میلی متر
۱۲/۵ اینچ برابر است با ۳۲۰.۶۷ میلی متر
۲- تلرانس: میزان انحراف مجاز از معیار.
۳- DIN استاندارد کشور آلمان است که با استاندارد بین المللی ISO بسیار نزدیک و گاه یکسان است.
منابع:
- سایت www.dave-cushman.net
- سایت www.honeyshop.co.uk/index.html
- سایت [www.beesource.com](https://www.google.com/search?q=https%3A%2F%2Fwww.beesource.com)
- شرکت طراحی مهندسی هفت گوهر
- استاندارد ۱۴۱۶ – ویژگیهای کندوی زنبور عسل [http://std.isiri.org/userstd/stdsearch.aspx](https://www.google.com/search?q=http://std.isiri.org/userstd/stdsearch.aspx)
